Нобель сыйлығы – әлемдегі ең беделді сый. Альфред Нобельдің өсиетнамасымен қолға алынған сыйлық 1901 жылдан бері әр жыл сайын физика, химия, медицина, әдебиет және бейбітшілік салалары бойынша елеулі жетістікке жеткен ғалымдар мен ұйымдарға беріледі.
Сол уақыт ішінде 585 рет тағайындалып, 892 адам мен 24 мекеме сыйлық иегері атанды. Нобель сыйлығының қай иегерін алсақ та, бәрінің айтар ойы өте өзекті. Сондықтан газетіміздің осы нөмірінен бастап «Нобель сыйлығын иемденген» айдарымен сыйлық иегерлерінің шетелдік басылымдарға берген сұхбаттарын, жазған ойларын жариялауды жөн көріп отырмыз.

2017 жылы әдебиет саласында 63 жастағы ағылшын жазушысы Кадзуо Исигуро сыйлыққа ие болды. Жазушының жеңімпаздар ішінде ең жас деп танылғанын айта кеткен жөн. Жапониядан шыққан, бірақ бар ғұмырын Ұлыбританияда өткізген Кадзуо Исигуро ағылшын жазушыларының ішінде көрнектісіне айналды. Ол – Корольдік әдебиет қоғамының мүшесі, Уитберд және Букер премиясының иегері. Оның шығармалары әлемнің 40-тан астам тіліне аударылды. Оның романдар желісі бойынша голливуд фильмдері түсірілді. 2005 жылы шыққан «Мені жібермеші» романы ағылшын тілінде шыққан 100 үздік роман тізіміне енді. Екінші Дүниежүзілік соғыс, Жапония тақырыптарын шығармаларына арқау
еткен жазушының
ерекшелігі – әртүрлі жанрда жазуы. Исигуро швециялық NHK телеарнасына сұхбат беріп, әдебиеттің дамуы хақында тұшымды ойларын ортаға салған еді. Сол сұхбаттан үзіндіні назарларыңызға ұсыналық.

– Нобель сыйлығы тағайын­далатын барлық салалар ішінде әдебиеттің орны бөлек. Әдебиет адамзаттың дамуына қандай үлес қосады?
– Әдебиеттегі ең маңызды дүние – адамның өмірлік тәжіри­бесі, эмоциясымен алған білімі­мізді қай бағытта жұмсау керек­тігіміз жайлы бағыттап оты­руын­да. Әлбетте, бұл – Нобель сый­лы­ғының тарихынан бастау алады. Альфред Нобель динамитті ойлап тапты. Осы тұста динамитті қалай қолдану керек деген сауал туын­дады. Оны жою, қыру үшін қол­данамыз ба, әлде адамзат игілігіне пайдалану керек пе? Сондықтан Нобель сыйлығының негізгі идея­сы жаңалықтарды дұрыс қол­дана білуге негізделген.
Ол үшін түрлі мәдениеттер мен адамдар арасында эмоция, тәжірибе алмасу қажет. Үлкен технологиялық жаңалықтарды енгізудің басы-қасында жүру не сыйлайды? Индустриялдық рево­люцияға дайынбыз ба? Қандай сезімдесіз? Жаңа заман жаңалық­тарынан алған әсеріңіз қандай? Әдебиет осынау сауалдарға жауап іздеу жолындағы өзіміз жасаған шекаралар мен тосқауылдар ар­қылы шығатын адамның ішкі сезі­мін, жан-дүниесін білдіретін құрал.
– Сонда мәселе бір-біріміздің көз­қарасымызды түсіну үшін, қа­жет болса, ортақ мәмілеге келуде ме? Әлде екі ортаны айыратын ортақ белгілер қажет пе?
– Иә, дәл солай. Бірақ әңгіме әртүрлі құндылықтардағы адам­дар­дың өзара түсінісуі туралы ғана емес. Әрқайсымыз әр жақта, әр елде жүріп не істесек те, дұрыс жолды білеміз деуге құмармыз. Бірақ ешкім аялдап, өз-өзін та­нуға, ұстанымдарымыз бен бол­жам­дарымыз не нәрсеге негіз­делгенін зерделеуге тырыспайды. Сол себепті, әдебиеттің алар орны айрықша. Тағы айтарым, әдебиет тым салтанатты да салмақты бо­лу­дан қашу керек. Айтқымыз кел­ген маңызды ойды әзіл-күлкі ар­қылы да жеткізуге болады. Сон­дықтан әңгіме жанрына сенемін. Театр, кино, телевидение – өзара сезімдерімізбен алмасуға көмек­те­сетін жол деп білемін. Бұл жол өз-өзімізге қарап, бой түзеп, осы шектеулер арқылы адамдарды тү­сінуге жәрдемдеседі. Бұл – адам­зат үшін маңызды бөлшек.
– Өткен жылы әдебиет саласы бойынша Боб Дилан Нобель сый­лығының иегері атанды. Бұл ше­шіммен келісесіз бе?
– Әрине, құп­тай­мын. Боб Дилан мен үшін әрдайым қаһар­ман болған. Он үш жасымда Бобтың ерекше сөз саптауына таңданып, аса танымал емес «Джон Уэсли Хардинг» деп ата­латын альбомын тыңдағаным бар. Ол Нобель сыйлығын алғанда ерекше қуандым. Сыйлықты алуына сөз қолданысы ғана емес, әдебиет туралы ауқымды көзқа­расы да себеп болды. Оған сенім­дімін. Боб Дилан, Леонард Коэн, Джони Митчелл сияқты қалам­герлер соңғы он жылдықта сөз өнерін өркендетуге үлес қосып, әдебиеттің жаңа жанрын, түрін өмірге әкелді. Бұл жанр – фантас­тика, поэзия, драмаларымен қа­тар тұруға да әбден лайық. Сон­дықтан Диланның Нобель сый­лығын алуы оның таныстырып отырған өнер түрінің маңызын, болашағын көрсетсе керек. Ән жазып, оны орындау аға буын ұрпақ үшін де, бүгінгі жас ұрпақ үшін де маңызды дүние. Швед Ака­демиясының мұны қолдауы – құптарлық іс.
– Шабыт қайдан келеді? Неге ауыр тағдыр арқалаған кейіпкер­лерді таңдайсыз? Мұндай тақы­рып­­тарды қозғауға не түрткі болды?
– Жазушылықты бастаған шақта өмірін саралай келе, осы уақытқа дейін мақтан тұтқан дүниелері ұятсыздыққа пара-пар екенін ұғынған адамдар туралы жазғым келді. Себебі, олар мақтан еткен еңбектерінің қоғамда қалай қолданылып жатқанынан бейха­бар еді. Екінші Дүниежүзілік со­ғыстан кейін дүниеге келген ұр­пақ әрі жапон өкілі болғандықтан, бұл – менің тақырыбым екенін бірден ұғындым. Сонымен бірге, Гитлерге еріп соғысқа қатысқан Еуропа халқының өмірі, өткен жолы да себеп болды. Менің ойымша, аға буын өмірбақи «Мен нені дұрыс істемедім?», «Бұрын оны дұрыс түсінбеппін» деп өз-өзін кінәлау сезімімен өмір сүрді. Бұл – жаныма жақын тақырып. Есейе келе, осы сұрақты өз өтке­нін ұмытпаған адамдарға қатысты қойғым келді. Келмеске кеткен кешегі күнді ұмыту керек пе, әлде бұған қарсы тұруым қажет пе? Осы сауалдарды мемлекеттерге қатысты да қолдандым. Кей жағ­дай­ларда, мемлекет азаматтық соғысты болдырмай, алға жылжу үшін өткенін ұмытуға мәжбүр болады. Бүкіл әлемде өткенін ұмыта алмағандықтан, зобалаңға жол беріп, азаматтық соғыс жағ­дайында өмір сүріп жатқан ел­дерді де байқап жүрміз. Сондық­тан кей кездері ұмыту керек. Сон­да ғана тұрақты, демокра­тиялық қоғам құра аласыз. Қиын кезеңді басынан кешкен мемле­кет­тер де жоғарыдағы сұраққа жауап іздейді. Қашан ұмыту керек? Осы тақырып жазушылық жолымның басынан бастап бү­гінгі күнге дейін мазалап келеді.
– Шығармашылығыңызға үңілсек, тарихқа енген жанрлар мен шектеулерге бағынуға қарсы екеніңізді аңғарамыз. Сіз не үшін жазасыз? Бір тақырыпты әртүрлі формада беруді сынап жүрсіз бе? Харуки Мураками сіз туралы «Ол суретті кішкентай бөлшектер­ден жинап салып жатыр. Соңында үл­кен картинасын көреміз» деген бо­латын. Бұған келісесіз бе?
– Харуки Мураками – бүгінгі за­манның беделді жазушыла­рының бірі. Оның пікірін жоғары бағалаймын. Өйткені ол жазушы ретінде, ұзақ жылдар бойы қа­лып­тасқан дүниені түсінеді. Оқыр­мандар шығарманың сырт­қы келбетін ғана байқап, «мәс­саған, жаңалықтарын қараңдар» деуі мүмкін. Алайда эмоция та­рихы әңгіме ішінде, олар бірінен соң бірі прогрессиялық сипатта жалғасып отырады. Әдейілеп әртүрлі жанрларда жазбаймын. Әлбетте, идеядан бастаймын. Идеяның жанры да, географиялық мекені де болмайды. Мен үшін басты дүние – идея. Ал оны қай заманға, қай елдімекенге лайық­тай­тыным – екінші мәселе. Мүм­кін фантазия әлемімен болашаққа жіберетін шығармын. Тек бұл оқиғаның оқырманға жеткенін тілеймін. Бәлкім, бұрынғы заман­дағы ұшу құралдарын жасап жат­қан өнертапқыш сияқты шығар­мын. Міне, сол қондырғымды ұшыру үшін қолымнан келгеннің бәрін жасаймын. Оның сыртқы пішіні емес, ұшқаны маңыз­дырақ.
– Сіз бір кітапты жарыққа шы­ғару үшін 10 жылыңызды арна­ғаныңызды есті­дік. Жалғыздықты қалай еңсересіз? Әкеңіз ғалым болғандықтан, оның әрбір детальға мән беріп отыратыны сізге де да­рыған шығар?
– Әкемнің жұмыс істеу дағ­дысынан жақсы үлгі алдым деп айта аламын. Ол океанограф-ғалым болды. Әкем бір уақытта жұмысқа барып-қайтып, айлығын алып, бос уақытында демалып жүретіндер қатарынан емес еді. Үнемі ізденіс үстінде болды. Еш­қашан тоқтамайтын. Тіпті теле­дидар көріп отырса да, жұмыс қағаздарын, картасын алдына қойып алатын. Себебі, сол сәтте идея келсе, бірден қағаз бетіне түсіретін. Оның өз ісіне адал­дығы, жұмысына беріктігіне тәнті болатынмын. Дәл әкемдей ғылымға құштар болмасам да, ой­лау қабілетім де ғылымға негіз­делмесе де, осылай жұмыс істеуге дағдыландым. Бір кітапты жазуға 10 жылымды арнадым деп айта ал­маймын. Себебі, бір уақытта бас­қа да жұмыстарымды атқардым.
Кітаптарым арасындағы ең ұзақ аралық 5 жыл шығар. Мә­селе жалғыздықта емес. Жазушы­лар көпшілік алдына жиі шығу ке­рек деп ойлаймын. Кітаптарым­ның арасындағы ұзақ аралық бо­луының себебі де осында. Бір кітабым шыққаннан кейін екі жылдай әлемді аралап, кітабымды таныстырамын, конференция­лар­ға қатысамын, халықпен пі­кір­лесемін не болмаса, фильм тү­сіру жұмыстарына қатысамын.
Көп жыл бойы фильмдерді қаржыландыру бағытында кәсіп­керлікпен айналыстым. Менің проблемам – жазушылық кеңіс­тігімді сақтап қалу. Бүгінгі жазу­шылар үшін бұл қиындық туғыз­байды деп санаймын. Бірақ ро­манист жазушылар үшін бұл өте маңызды. Керемет туынды жазу барысында түрлі адамдар көмек сұрайды. Оларға көмектесемін деп ойың да бөлінеді. Әйелім осындай кездерде «бұл – сенің жұмысың емес, сенің міндетің – жазу» деп бірден тоқтатады. 

Ағылшын тілінен аударған
Ақбота ИСЛӘМБЕК.

https://aikyn.kz/2018/05/19/53200.html

 Davonte Lambert Jersey